dinsdag, maart 17, 2015

 

Niet forceren, maar in vrijheid laten gebeuren

Als onderdeel van de nieuwe serie levensverhalen, was het zondagmiddag 8 februari de beurt aan Jan van Nouhuys, veelzijdig en talentvol kunstenaar in zilver.

Ruim 40 belangstellenden kwamen bijeen in de royale galerie van studio 925, het bijzondere huis in zilverstad Schoonhoven, waar Jan en zijn vrouw Anneke wonen.

'Ik ga jullie geen succesverhaal vertellen,' begon Jan. 'Succes is een curieus fenomeen. Je hebt het niet in de hand en het is  altijd een eenzijdig verhaal. Het gaat er om dat ik een brug kan slaan tussen de roeping om te werken aan een betere wereld en de notie dat de verandering die daarvoor nodig is, bij mijzelf begint.

levensverhaal Jan van NouhuysOoit is mij daarvoor een eenvoudig instrumentarium aangereikt. Een stuk papier als toetssteen  en 4 toetsstiften om te schrijven. Een stift voor eerlijkheid, voor reinheid, voor onzelfzuchtigheid en voor liefde. Dat stuk papier kun je zien als uitnodiging om in momenten van stilte mijn geestelijke antenne uit te schuiven en met behulp van de vier toetsstiften te meten wat mij drijft. Zo helpt die antenne bij de ontvangst van correctie,  een nieuw idee, een daad van zorg voor een naaste.

Naarmate ik dat instrumentarium gebruikte, kwam ik er achter dat het voor mij in wezen een oproep was om scheppend, initiatiefrijk en met moed door het leven te gaan.

Als 16-jarige sprak dat tot mijn verbeelding. Die verbeelding is nooit geweken. Eigenlijk is toen mijn levensverhaal begonnen. Ik wil dat graag  vertellen aan de hand van  acht kruispunten. De volgorde is niet belangrijk. Daarom zal ik aan jullie vragen om te kiezen.'

Jan pakte een zilveren schaal met acht opgevouwen papiertjes en vroeg iemand op de voorste rij er één te kiezen.  Toen begon hij te vertellen:

Verliefdheid, Londen 1975

'Mijn tijd in Londen was een grote rotonde vol met verhalen, maar vandaag wil ik alleen stilstaan bij het moment dat ik daar de gedachte kreeg om Anneke ten huwelijk te vragen. Vier jaar eerder was dat al eens bij mij opgekomen maar toen kwam er een interessante gedachte bij en die was: “Het is een daad van liefde om haar je genegenheid niet te laten merken”. Dat vond ik een hoogst originele en revolutionaire gedachte en ik heb die dan ook al die tijd  bij me gedragen. Anneke en ik zagen elkaar overigens regelmatig in mijn jaren in Den Haag. We hadden in die tijd, samen met  een groep leeftijdgenoten, intensief samengewerkt met het uitbrengen van wat we het Zwart Wit Boekje noemden, als antwoord op het Rode Boekje van Mao.

Levensverhaal Jan van Nouhuys, Anneke van NouhuysIk pakte de boot naar Nederland en trof Anneke terwijl zijop het punt stond met een vriendin op vakantie te gaan. Dus niet het beste moment om haar ten huwelijk te vragen. Terug in Engeland besloot ik haar een brief te schrijven. Het duurde lang voordat ik antwoord kreeg! Negen weken later, ik was bij vrienden, zei mijn gastheer:"Jan, a lady from Holland for you on the phone."  Anneke!  Ze stak meteen van wal: "Ik heb je brief ontvangen en mijn antwoord is ja!" We hadden een onvergetelijk gesprek.'

Onder momenten van hilariteit bij de toehoorders vertelde Anneke vervolgens haar kant van het verhaal over wat er in al die weken was gebeurd.
 

Dichtgeslagen deur, Schoonhoven 1991

'Ik was 15 jaar zilversmid. Deed mijn werk met veel plezier. Parttime gaf ik les aan de Zilvervakschool in Schoonhoven en werkte daar met talentvolle jonge mensen, die gedreven waren in hun vak. Maar ze werden geen zilversmid. Er bleek al die jaren geen economisch klimaat te zijn voor het werk van een zilversmid. Iets dat ik zelf aan den lijve ondervond. Anneke en ik kwamen geleidelijk tot het inzicht dat er iets moest gebeuren. We hadden zelf ook een moeizaam bestaan met nauwelijks voldoende inkomen om het hoofd boven water te houden. Ik wilde iets doen om zilver meer onder de aandacht te brengen van het grote publiek om zo te proberen de neergaande spiraal waarin mijn vak terechtgekomen was, te keren.

Toen kwam het idee van een masterclass. Ik zou 4 of 5 jonge talentvolle studenten uitnodigen voor een masterclass en hen vragen ieder een werkstuk te maken, dat vervolgens aangevuld met mijn eigen werk zou leiden tot een speciale expositie. Maar toen ik de directeur van het zilvermuseum in Schoonhoven  vroeg zo’n expositie te huisvesten werd de deur meteen dichtgeslagen. Het antwoord was nee!  En dat was niet erg behulpzaam.'

Een geïnspireerd idee, nog steeds 1991

Maar Jan herpakte zich en kwam tot een plan, dat van alles in beweging zou brengen. Om te beginnen zette hij het idee van de masterclass door. Hij stelde daarvoor zijn atelier ter beschikking en zijn begeleiding. Verder zou hij kunstenaars uit verschillende disciplines, die allemaal iets met zilver hadden, bij elkaar brengen door middel van vakgerichte seminars, over de ontwikkeling van metiergebonden kunsten in het algemeen. Daaruit zou een wisselwerking kunnen ontstaan tussen zilver- en goudsmeden, beeldhouwers, ceramisten, architecten en anderen. Dat zou dan weer moeten leiden tot ontwerpen van zilverwerken. Die zouden de kern gaan vormen van een reizende tentoonstelling die de nieuwe visie op zilverkunst op meerdere locaties in het land zou kunnen laten beleven.

Jan en Anneke hebben voor dat plan, dat zij Zilver in Beweging hadden genoemd en waartoe zij een stichting onder dezelfde naam in het leven hadden geroepen, veel enthousiasme ervaren. Veertig mensen uit het hele land namen deel aan de seminars. De eerste expositie vond plaats in het Rotterdamse Schielandhuis met 40 tentoongestelde werken. Daarna volgden nog exposities in vele  plaatsen in Nederland. In de loop van Zilver in Beweging werd ook de 50 m. hoge Schoonhovense watertoren helemaal gerestaureerd en aan de stichting Zilver in Beweging  in gebruik gegeven als expositieruimte en atelier voor zilversmeden.'

'Na tien jaar van projecten van Zilver in Beweging liepen we aan tegen een tekort aan mensen, aan geld, en aan ideeën. Gezien de toegenomen belangstelling voor zilver, die erdoor op gang is gekomen, zeiden we: de missie is voltooid! We kijken met veel voldoening terug op de tien jaren van Zilver in Beweging. En dat allemaal dankzij die deur, die werd dichtgeslagen!'

Het kruispunt van een geïnspireerd idee bracht ook onder het gehoor het nodige in beweging. 'Had  Jan veel sturing moeten geven om ervoor te zorgen dat al die kunstenaars uit verschillende disciplines in teamverband op zoek gingen naar nieuwe vormen van zilverkunst?' wilde iemand weten.

Jan: 'Nee, je moet niet proberen te sturen. Zilver is weerbarstig, net als mensen. Daarom kun je het niet forceren, maar moet je het laten gebeuren.  Je kan slechts inspireren.'

Een ander sloot daarop aan: 'Is er voor een belangstellende toeschouwer ook een kruispunt waar te nemen in de stijl van werken en het kunstenaarschap van voor en na Zilver in Beweging?' luidde een andere vraag.

Jan: 'Een buitenstaander ziet misschien een andere stijl, maar voor mij is het een natuurlijk proces van groei en verandering.'

Complete verrukking, Den Haag 1980 (de geboorte van Otto en later Nico en Floris)

'Toen ik aangifte ging doen in Den Haag moest ik me -  in die galmende binnenplaats van het grote nieuwe stadhuis - beheersen om het niet uit te schreeuwen naar al die mensen op de balkons daarboven: Héé daar, weten jullie wel dat ik de gelukkigste man in de wereld ben!!! Bij een geboorte lijkt de wereld even stil te staan, niets is meer hetzelfde, om daarna met z’n drieën weer verder te gaan.'

Een weloverwogen besluit, Amersfoort 1968

Jan werd geboren in een liefdevol gezin in Amersfoort als jongste van vier kinderen. Acht jaar deed hij over de lagere school. Daarna naar de Mulo in plaats van naar de HBS. Handenarbeid was het enige vak waar hij met gemak een hoog cijfer voor haalde. Op een dag zei zijn leraar: 'Jij hebt gouden handen, je moet iets met metaal gaan doen.' Er volgde een vakpsychologische test, die uitmondde in het advies voor de Zilvervakschool in Schoonhoven. Het was in de tijd dat Jan net had geleerd zijn antenne uit te schuiven om te zoeken naar richting voor zijn leven. Dat bracht een stuk duidelijkheid: ik ga naar de Vakschool. Dan kan ik mijn ouders een diploma laten zien. Daarna ga ik doen wat ik echt wil.

Zijn eerste baan was in Den Haag bij een bekende juwelier. Gaandeweg kwam hij echter tot de conclusie dat die wereld hem niet lag. Hij deed zijn werk naar volle tevredenheid van zijn baas, maar werd zelf met de dag ongelukkiger. Hij  ging op zoek naar ander werk. Maar dat viel niet mee. Er heerste in de jaren ‘70 grote werkeloosheid. Het werd een moeilijke en onzekere tijd. Toen hij weer eens met een wanhopig gevoel op zijn Haagse kamer zat, was het alsof hij de stem van zijn vader hoorde: 'Je moet eens ophouden met je gezeur. Je moet gewoon het beste van je vak maken.'  De woorden die koningin Beatrix bij haar troonsaanvaarding had gesproken schoten hem te binnen: 'Ik ben geboren om koningin te worden, maar ik heb ervoor gekozen het te zijn.'

Studio 925, levensverhaal Jan van NouhuysJan vervolgt: 'Zo was ik waar ik was en zo moest ik er nu voor kiezen. Maar wat betekende het om het beste van mijn vak te maken?  Tijdens een weekeinde heb ik er met mijn ouders over gepraat. Terug naar Den Haag in de trein wist ik het op eens: neem ontslag, ga naar Engeland om te leren zilversmeden, groot werk. 

Mijn baas was niet erg blij met mijn besluit.  Hij had me graag gehouden. Kort daarop was er een Engels sprekende mevrouw in de winkel. Ik vertelde over mijn plannen. Zij bleek connecties in Londen te hebben en gaf me een referentie. In London ging het snel. 

Bij mijn eerste sollicitatiegesprek zaten er drie directeuren tegenover mij. Na een reeks van vragen vroeg de oudste mij mijn handen te laten zien. Hij pakte ze beet en zei: kom jij maar bij ons werken.' 

Het gulle gebaar, Den Haag 1976

'In het eerste jaar dat ik mijn atelier in Den Haag had maakte ik een afspraak met een bekende antiquair met de vraag of ik iets voor hem kon betekenen. Hij gaf me twee kleine reparaties mee. Toen ik hem de rekening gaf vroeg hij : "Wat is je uurtarief?"  "Veertig gulden," antwoordde ik een beetje aarzelend. "Dat is veel te weinig! Daar kun je niet van leven." En hij adviseerde het dubbele te rekenen. Ik heb al die jaren heel veel restauratiewerk voor hem verricht.  De tijd die overbleef, bij gebrek aan werk, gebruikte ik voor eigen creaties.

Op een dag kwam de antiquair weer voor een restauratieopdracht maar zag in mijn atelier één van die eigen creaties staan. Het was een wijnkan, die ik net klaar had.   "Wat vraag je voor die kan," klonk het. Dat had ik nog niet bedacht. Ik kon het ook nog niet weten. Maar zijn enthousiasme voor de kan was groot en hij drong aan op een uitspraak. "15.000 gulden," zei ik pardoes, en meteen had ik een hoofd als vuur. Zo’n bedrag had ik nog nooit in de mond genomen. En weer klonk zijn reactie: "Dat is veel te weinig, die kan moet zeker 25.000 gulden opbrengen. Laat mij maar eens proberen hem te verkopen," en hij nam de kan mee. 

Drie weken later was hij er weer. Hij had zelf de kan voor 25.000 gulden gekocht! Hij wilde hem niet missen.

Hij deed daarmee drie dingen: dat gulle gebaar was een geweldige erkenning en aanmoediging. Hij gaf me daar mee een financiële injectie. En hij gaf mij zicht op de potentiële  belangstelling voor modern zilver.  Mij gaf het bovendien de impuls voor het in gang zetten van de projecten van Zilver in Beweging! “

Pech, Schoonhoven 1987

Terwijl het atelier nog in Den Haag bleef  waren Jan en Anneke in 1980 naar Schoonhoven verhuisd waar Jan twee dagen les gaf aan de vakschool voor goud- en zilversmeden. Na een aantal jaren kreeg Jan last van een aanhoudende vermoeidheid.'Korte tijd later werd ik ernstig ziek,' vertelde hij. 'Ik moest meteen naar het ziekenhuis en op de intensive care. Het bleek hersenvliesontsteking. Het was even de vraag of dit kruispunt mijn laatste zou zijn, maar gelukkig ben ik genezen.' Dit kruispunt van domme pech heeft Anneke en hem ertoe gebracht om ook het atelier naar Schoonhoven te halen. Ze kochten een leegstaande telefooncentrale, prachtig gelegen aan de rand van het oude stadje en richtten dat in als atelier.

Jan kon nog wel een poosje verder vertellen, maar het was tijd om het gesprek met elkaar voort te zetten met een glaasje in de hand in de woonkamer en in de gang. Jan had zijn levensverhaal uit stukken en beetjes aaneengeregen tot een ketting van boeiende vertellingen, die met elkaar tenslotte het beeld vormden van een bestaan als kunstenaar, als leraar, als echtgenoot en vader, als verantwoordelijk burger. Een verhaal over vallen en opstaan, over succes en nederigheid, over dienstbaar zijn aan een meegekregen talent.

Eén van de jongere aanwezigen, een sieradenmaakster uit Schoonhoven, stuurde een paar dagen later een bedankje:
'Ik vond het een eer uitgenodigd te zijn afgelopen zondag. Bijzonder om deel uit te mogen maken van deze mooie middag. Samen met mijn vriend heb ik genoten. We hebben veel gesprek- en denkstof meegekregen van je, dank daarvoor!'                  

Kees Scheijgrond